معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٥ - بردباری و مدارا در فضای مجازی - قصیری بهمند سودابه
بردباری و مدارا در فضای مجازی
قصیری بهمند سودابه
گفتوگو با آقای محمدعلی محمدی
فضای مجازی در سالهای اخیر، بخشی مهمی از مناسبات اجتماعی و جهتگیریهای اخلاقی را در خود جای داده و دارای تأثیر و تأثرات فراوانی بوده است. افراد بهعنوان کاربران رسانهها و فضای مجازی، با امواج بزرگی از اخبار و اطلاعات مواجهاند که هر یک نیازمند تأمل و بررسی است؛ اما در بسیاری از موارد، ناشکیبایی و نابردباری در فضای رسانهای و مجازی را شاهد هستیم که مسایل و پیآمدهای منفی آن تا مدتها ادامه دارد و تنشهایی در هر دو فضای مجازی و حقیقی ایجاد میکند. به همین دلیل به سراغ آقای محمدعلی محمدی، کارشناس تبلیغ دین در فضای مجازی و مدیر اسبق گروه مبلغان بلاگر معاونت فرهنگی- تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی رفتیم و دربارهی اهمیت بردباری در فضای مجازی گفتوگو کردیم.
* آقای محمدی! با توجه به فعالیت شما در فضای مجازی و اهمیت بردباری و مدارای جمعی در فضای رسانهای و مجازی، بفرمایید که بردباری و مدارا در فضای مجازی به چه معناست و چگونه قابل رؤیت و توصیف است؟
بردباری جمعی یا همان مدارا، به معنای تحمّل کردن آگاهانه و اختیاری دیگران (بهویژه مخالفان و منتقدان) است و این عنصری است که وجود آن در تمام لحظات زندگی ما ضرورت دارد؛ در فضای کار، زندگی زناشویی، در رفتارهای اجتماعی، در جمعهای مختلط و... ما نیازمند رعایت اخلاق و بردباری هستیم؛ چرا که دوام مدنیّت، جامعه و گروه، به «تحمل» است.
بردباری در فضای مجازی و رسانهای جایگاهی خاص و اهمیت فراوان دارد. با وضعیت کلی کشور به خصوص در فضای مجازی و رسانهای، باید گفت که متأسفانه مدارا و تحمل در اطلاعرسانی، نشر و تولید محتوا جزو اخلاقیات فراموششده و مغفولمانده است و گاهی تنها بهعنوان شعاری اخلاقی در این فضا مطرح و بازگو میشود.
بهعنوان مثال و برای اینکه میزان بردباری کم و بیتحملی در فضای مجازی را نشان دهیم به تنش میان گروههای همفکر و هممسلک اشاره میکنیم. نشر یک خبر، گزارش یا تصویر خبری یا حتّی یک طنز زبانی یا کاریکاتور یا بازنشر یک گفته و حرف، باعث ایجاد آفتهای فراوانی میشود؛ زیرا هم در نشر و هم در بازخورد آن، گروههای مختلف، از خود بردباری نشان نمیدهند و این مسئله به ایجاد تنش بین گروههای مختلف سیاسی یا قومی و زبانی ختم میشود. باید گفت که در این قبیل رفتارها نوعی سطحینگری در برداشتها و شتابزدگی دیده میشود.
گاهی حتی یک مقاله یا گزارش معقول و خوب به دلیل آن که در زمان مناسب منتشر نشده است، به چالش و اختلاف منجر میشود. این مسایل حاکی از آن است که افرادِ درگیر شده، اهل مدارا و صبر نبودند و آفتهایی که در حوزهی عمومی در فضای رسانهای میبینیم، ناشی از این عدم تعقلها و نابردباریهاست.
متأسفانه در فضای رسانهای و مجازی در بین قشر مذهبی، سایتهای خبری، گروههای سیاسی، هنرمندان، ورزشکاران و... که تحت فشار اخبار و شایعات و لابیهای گوناگون اصناف، اقشار و... هستند، گهگاه شاهد هستیم که به دلیل عدم توجه به زمان مناسب برای گفتوگو دربارهی یک موضوع یا بازنشر گستردهی یک خبر، اصل خبر و رسالت آن از بین رفته و موجب تنش و آشوب شده است. شاید در اصل، فرد، خبری یا نقد و جوابیهای یا عکسی را گذاشته که جلو فتنه و اختلاف را بگیرد؛ اما عدم بردباری برای نشر به موقع آن خبر یا نقد و جواب آن و شتابزدگیهای بعدی موجب رفتارهای اختلافبرانگیز شده است.
این رفتار و ناشکیبایی، حتی در رفتار برخی از رجال سیاسی هم دیده میشود که عدم بردباری آنان در سخنان و عکسالعملهایشان به ایجاد سوءتفاهم، اختلاف و حتی آشوب اجتماعی (سیاسی، قومی، مذهبی و...) منجر میشود که شاید سالها برای جبران و زدودن آثار آن زمان نیاز باشد.
* به عبارت دیگر، فضای مجازی آبستن حوادثی است که موجب بیتحملی و ناشکیبایی میشود؟
فضای مجازی و رسانهای یک ابزار است. باید در فضای رسانهای صبر داشت و مدارا کرد تا زمان مناسب برای پخش و نشر یک موضوع فراهم شود. در فضای رسانهای و بهویژه مجازی، اصل بر اطلاعرسانی است؛ بنابراین باید صبر کرد تا کمترین هزینه و بازخورد منفی متوجه عموم مردم جامعه شود. درست است که فضای رسانهای قدرت بالایی در نشر یک موضوع دارد، اما به نظر میرسد که تا حدّی صبر و بردباری افراد را گرفته و از حوصلهی آنها کاسته است. بردباری و مدارا باید اخلاقیات عمومی مردم باشد و در رفتارهای آنان در هر دو فضای حقیقی و مجازی رعایت شود. با رعایت شکیبایی و مدارا توسط تولیدکنندگان اخبار، هم اعتماد به رسانهها تأمین میشود و هم موجب میشود که فعالیتها، چالشبرانگیز نباشند. رسالت رسانهها، اطلاعرسانی، آگاهیبخشی و بیان حقایق در آرامش است؛ پس باید بهجا و معقول از قدرت خود استفاده کنند؛ زیرا در غیر این صورت، دچار توهمزایی میشوند و به توهمزایی هم کشیده میشوند. در غیر این صورت، سطحینگری ایجاد شده موجب میشود رسالت مقدس آگاهیبخشی، دچار آفت شود.
با عنصر مدارا میتوان از اختلافهای ایجاد شده در فضای رسانهها و درگیری بین گروههای مختلف جلوگیری کرد؛ اما مدارا به معنای بیعملی و صبر در برابر کنشها و اعمال دشمن نیست. منظور، مدارای بین گروههایی است که امکان همکاری یا زندگی مسالمتآمیز در کنار یکدیگر را دارند و طالب آناند. در فضای رسانهای که نشر و تولید خبر به سرعت و به آسانی صورت میگیرد عدم رعایت اخلاقیات میتواند به ایجاد مشکلات بزرگ و پرپیآمدی موجب شود که در نهایت به اختلاف و آشوب، ختم میشود؛ پس باید در بیان مسایل، مصالح عمومی را در نظر گرفت و در گزارشها و گفتوگوها و بهویژه نقدها، انصاف و اخلاق را ملاک عمل قرار داد و «انصاف» و «مدارا» از آموزههای مشترک همهی ادیان و محور آموزههای اخلاقی پیامبراناند.
* با توجه به مطالبی که گفتید، معتقدید که رسانهها و فضای مجازی، دارای پتانسیلی برای کاهش مدارا و بردباری هستند؟
رسانهها تنها ابزار و قابلیتهایی برای نشر اطلاعات و اخبار هستند. این اربابان رسانهها و تصمیمسازان این حوزهها هستند که موجب اختلاف و تنش در فضای رسانهای و مجازی میشوند؛ به بیان دیگر، سیاستهای آنان اینطور است که از یک محصول خوب، استفادهی نابهجا و تخریبی داشته باشند. به طور مثال، شبکههای اجتماعی مجازی، در نشر اخبار و اطلاعرسانی بسیار بااهمیت هستند و در نشر سریع و کمهزینهی اخبار بسیار مؤثرند؛ اما عدم توجه به اخلاقیات و از جمله شکیبایی، موجب استفادهی تخریبی از آنها میشود. کسانی که از این رسانهها برای نفع شخصی و نشر اخبار به شیوهی دلخواه استفاده کردهاند، به رواج بیتحملی و بازتولید عدم تحمل در فضای رسانهای دامن زدهاند. ما همچنین دچار این معضل هستیم که در استفاده از منابع رسانهای، فرهنگ درستی نداریم. عدم شناسایی طیفهای مختلف مخاطب، نیاز آنان و... از نقاط ضعف فعالان و مسئولان در رسانههاست و ما بهعنوان فعالان رسانه با این مسایل سر و کار داریم.
* شما معتقدید که قابلیتهای رسانه و عدم فرهنگسازی در استفاده از فضای رسانهای به کاهش میزان تحمّل و بردباری در این فضا منجر شده است؟ به عبارت دیگر، توان افراد برای نشر سریع و آسان عقاید و اخبار، نوعی ناشکیبایی جمعی را در فضای رسانهای ایجاد کرده است؟
باید توجه داشت که بردباری جزیی از اخلاق و زندگی ماست. التزام به بایدهای اخلاقی مانند صبر و صداقت و انصاف، در زندگی افراد چه در فضای حقیقی و چه فضای مجازی باید وجود داشته باشد. اینکه فضای رسانهای در سالهای کنونی، قابلیت تسریع در انتقال اخبار را به افراد عادی نیز داده، نباید موجب بیتحملی شود؛ چرا که درستکاری و رفتار صبورانه باید در فرد نهادینه شود و ملکهی ذهن او باشد؛ پس ایراد از قابلیتهای رسانهای نیست، بلکه از عدم توجه به اخلاقیات پایهای در جامعهی ماست. اگر بنیادهای اخلاقی در افراد به خوبی رشد داده و تربیت شده باشد، در برخورد با رسانهها و پتانسیلهای بالقوه و بالفعل آنها نیز ناشکیبایی نشان نخواهند داد.
راستگویی، درستکاری، انصاف، شکیبایی و مدارا بخشهای مهمی از زندگی دینی و فرهنگ ایرانی و هویت اسلامی- ایرانی ماست. اطلاعرسانی و دستیابی به اخبار و اطلاعات مختلف، خود موجب آفت ناشکیبایی نمیشود، بلکه نحوهی برخورد ماست که آفتزاست. با فرهنگسازی و تربیت صحیح و اصلاح سبک زندگی و بهویژه سبک ارتباط و تعامل با دیگران، هر جوان و نوجوانی این ویژگیها را در خود تقویت میکند. علاوه بر این، ما باید توجه داشته باشیم که در بیان سخنان، اخبار، اطلاعرسانی، نقد و انتقاد و به طور کلی در همهی رفتارهایمان، در پیشگاه خداوند و مردم مسئول هستیم و به راحتی و بدون تفکر نمیتوان هر حرفی را زد.
* در پایان اگر نکتهای در این باره دارید، بفرمایید.
با وضعیت کنونی رسانهای در نشر اخبار و اطلاعات، عدم توجه به بردباری و مدارا، میتواند پیآمدهای ناگواری برای فرد و جامعه در پی داشته باشد. هم فردی که اخبار و اطلاعات را تولید میکند و هم مخاطب این رسانهها باید اخلاقی رفتار کنند و از جمله شکیبا و بردبار باشند. رسانهها نیز بخشی از زندگی ما هستند و در استفادهی از آنها (بهعنوان ابزار نشر فکر) و یا در برخورد با آنها (بهویژه اگر مخالف ما باشند) هم باید مدارا داشته باشیم.
در پایان به سخنان مقام معظم رهبری در سفر اخیرشان به خراسان شمالی اشاره میکنم و آن، توجه به سبک زندگی است. در سالهای اخیر، به سبک زندگی و مسایلی از این قبیل توسط بسیاری از افراد پرداخته شده است؛ اما نتیجهای در بر نداشته است. مقام معظم رهبری با دیدی همهجانبه و در ابعاد مختلف به این موضوع پرداختند که نیازمند تأمل بسیار است. در سخنان ایشان ابعاد مختلف سبک زندگی برای گروههای مختلف مانند جوانان، رسانهها، پژوهشگران و... تشریح شد. رسانه نیز بهعنوان یک بعد از ابعاد مختلف سبک زندگی در حیات کنونی کشور، در تعیین سبک زندگی و شیوههای مختلف آن تأثیرگذار بودهاند و هستند؛ بنابراین با توجه به بیانات رهبری، رسالت بزرگی بر دوش دارند.
به اعتقاد من، افراد باید به تربیت درونی و اخلاقی خود توجه کنند و تربیت اسلامی و انسانی را در نظر بگیرند. هر فرد باید برای خود برنامهی تربیت شخصی، خودسازی و مهارتآموزی در زندگی اجتماعی داشته باشد. در این صورت ما انسانهای موفق، رسانههای اخلاقی و جامعهی رو به پیشرفت و کمالگرا خواهیم داشت.